عقل سرخ

گزارش مدیر کل درباره اجرای پادمان در ایران

 شهریور 1382

26 آگوست 2003

الف- مقدمه

1- در روز ششم ژوئن 2003، مدیرکل گزارشى (GOV/2003/40) را براى استحضار به شوراى حکام ارائه کرد که مربوط مى شود به ابهامات مشاهده شده درباره برخى از موارد پادمان و نیز اقدامات لازم الاجرا در ارتباط با اجراى توافقنامه میان جمهورى اسلامى ایران (ازاین پس ایران نامیده مى شود) و آژانس بین المللى انرژى اتمى (IAEA) براى کاربرد پادمان در راستاى پیمان منع تکثیر سلاح‌هاى هسته‌اى (INFCIRC/214) توافقنامه پادمان.

2- در آن گزارش مدیرکل آژانس گفته بود که ایران نتوانسته است به تعهدات خود در قالب توافقنامه پادمان، در رابطه با اعلام واردات مواد هسته اى به کشور و فرآورى این مواد و استفاده از آنها و اعلام تاسیسات و مکان‌هاى نگهدارى وفرآورى مواد عمل کند. گزارش یادشده، ضمن تشریح موارد بالا، اقدامات در دست انجام از سوى ایران براى رفع آنها را نیز شرح داده است. در این گزارش، مدیرکل اشاره‌اى نیز به اقدامات در دست انجام آژانس با هدف پی‌گیرى سوال‌هاى پاسخ داده نشده کرده است.

3- در پایان جلسات بررسى گزارش مدیرکل در شوراى حکام، رییس شورا مباحث را جمع بندى و اظهار کردند که شورا نیز با مدیر کل آژانس در نگرانى نسبت به تعدد موارد نقض تعهدات ایران در اعلام واردات و جابه جایى مواد هسته‌اى و مکان‌ها و تاسیسات مربوط هم عقیده است و البته اقدامات انجام شده از سوى ایران در رفع این موارد را نیز مورد توجه قرار مى دهد. سپس شوراى حکام قاطعانه از ایران مى خواهد که بدون فوت وقت و هرچه سریع‌تر نسبت به رفع تمامى نواقص پادمانى شناسایى شده در گزارش مدیرکل آژانس و حل و فصل کلیه پرسش‌هاى پاسخ داده نشده در این زمینه،اقدام کند. شوراى حکام از تاکید مجدد ایران بر تعهد پایبندى به شفافیت کامل فعالیت‌هاى هسته‌اى استقبال می‌کند و انتظار دارد که ایران تمامى دسترسی‌هاى لازم را براى آژانس فراهم کند. شورا از ایران مى خواهد تا به عنوان اقدامى در راستاى اثبات حسن نیت خود، از حمل هرگونه مواد هسته اى به کارخانه غنى سازى آزمایش سوخت (PFEP) در نطنز خوددارى کند تا گام نخست در زمینه حل و فصل مسائل پیش آمده، برداشته شود. آژانس از ایران خواسته است تا در انجام فعالیت‌هاى جارى با آژانس همکارى کامل داشته باشد و به بیانه مقدماتى مدیرکل که در آن از ایران خواسته شده بود اجازه برداشت نمونه محیطى ازکارگاه‌هاى شرکت «کالاى الکتریک« در تهران را به آژانس بدهد، توجه کند. شورا ازآمادگى ایران براى نگرشى مثبت به امضا و تصویب پروتکل الحاقى استقبال کرده و از ایران می‌خواهد بی‌درنگ و بى هیچ قید و شرطى این پروتکل را امضا کرده و به اجرا بگذارد تا آژانس بتواند تضمین‌هاى لازم را در مورد صلح آمیز بودن ماهیت فعالیت‌هاى هسته اى ایران و فقدان مواد و فعالیت‌هاى هسته‌اى اعلام نشده، فراهم کند. سرانجام این‌که، شوراى حکام از مدیرکل آژانس درخواست کرد در زمان مقتضى گزارشى جدید درباره وضعیت مسئله تهیه و ارائه کند.

ب- گاه شماره وقایع از ژوئن 2003

4- همان گونه که در گزارش «GOV/2003/40» پیش بینى شده بود، یک گروه کارشناسان فناوری سانتریفیوژ از سوى آژانس بین المللى انرژى اتمى بین هفتم تا یازدهم ژوئن 2003 از ایران بازدید کردند تا درباره برنامه تحقیق و توسعه غنى سازى با استفاده از فن‌آورى سانتریفیوژ که در ایران جریان داشت، با مقامات ایرانى گفت و گو کنند. در روز 24 ژوئن 2003، آژانس یک گزارش اجمالى از نتایج گفت‌وگوهاى مزبور و نیز یافته‌هاى کارشناسان سانتریفیوژ در بازدید خود از ایران براى اظهارنظر در اختیار ایران قرارداد و پیشنهاد یک جلسه تکمیلى با کارشناسان آژانس در ماه ژوییه را مطرح کرد. جلسه یاد شده نهایتاً در فاصله روزهاى 9 تا 12 اوت 2003 به شرحى که در ذیل آمده است، برگزار شد:

5- در روز 11 ژوئن 2003، آژانس محورهاى کلى بحث پیرامون نتایج نمونه برداری‌هاى محیطى از لوله‌هاى فاضلاب تاسیسات شیمیایى «PFEP» در نطنز را که نشان دهنده وجود ذرات ریز اورانیوم غنى شده بود و با اظهارات ایران در خصوص مواد هسته‌اى موجود در کشور مطابقت نداشت، به نماینده دائم ایران در آژانس بین المللى انرژى اتمى در وین ارائه کرد. آژانس تصریح کرد که لازم است موضوع هرچه سریع‌تر روشن شود و در این راستا پیشنهاد گفت‌وگو درباره موضوع در جلسه مذاکره با کارشناسان فن‌آورى سانتریفیوژ را مطرح کرد.

6- در نهم ژوییه 2003، مدیر کل آژانس به همراه قائم مقام خود در امور پادمان و نیز مدیر بخش عملیات پادمانى (B) براى مذاکره پیرامون موضوع اجراى اقدامات پادمانى به ایران سفر کردند. وى درسفر خود با پرزیدنت خاتمی، آقاى خرازى وزیر امور خارجه، معاون رییس جمهورى و رییس سازمان انرژى اتمى آقاى آقازاده دیدار و گفت‌وگو کرد. در خلال این ملاقات‌ها، مدیر کل اهمیت اقدام عاجل براى حل و فصل تخلف‌هاى پادمانى ایران، از جمله موضوع‌هاى افشا شده در پى نمونه‌بردارى از تاسیسات هسته‌اى نطنز از سوى کارشناسان فناوری سانتریفیوژ را مورد تاکید قرار داد و خواستار شفاف شدن کامل موضوع شد. وى همچنین به لزوم تصمیم‌گیرى نهایى ایران در زمینه امضاى پروتکل الحاقى که آژانس را قادر به ارائه تضمین‌هاى لازم در مورد ماهیت صلح آمیز فعالیت‌ها و س هسته‌اى ایران مى سازد، تاکید کرد. رییس جمهور ایران در آن دیدار به مدیر کل آژانس اطمینان داد که ایران آماده همکارى کامل با آژانس است و برنظرمثبت ایران نسبت به امضاى پروتکل الحاقى به طور مجدد تاکید کرد، اما یادآورى کرد که در این رابطه باید برخى جنبه‌هاى فنى و حقوقى موضوع روشن شود؛ درنتیجه توافق شد که در پى سفر مدیرکل آژانس بی‌درنگ مذاکرات فنى آغاز شود. آژانس نیز گروهى از کارشناسان خود را براى بحث و بررسى و شفاف کردن جنبه‌هاى فنى و حقوقى مربوط به پروتکل الحاقى نمونه (Model)  به ایران اعزام کند.

7- در خلال بحث و گفت و گوهاى تکمیلى (به دنبال سفر مدیر کل آژانس به ایران) که از 10 تا 13 ژوئیه در ایران برگزار شد، گروه کارشناسى آژانس مجدداً موضوع نتایج نمونه‌بردارى محیطى از PFEP را مطرح کرد و براساس تعهد رسمى ایران به شفافیت کامل، خواهان آن شدند که اجازه نمونه‌بردارى از کارگاه‌هاى شرکت «کالاى الکتریک» در تهران به آنها داده شود. گروه اعزامى همچنین از ایران خواست اجازه بازرسى از دو مکان دیگردر نزدیکى هشتگرد (لشگر آباد و رامنده) را که طبق گزارش‌هاى غیررسمى فعالیت‌هاى هسته‌اى مخفیانه‌اى در آنها انجام می‌شده است، صادر کند. مقامات ایرانى در پاسخ به این درخواست اظهار داشتند که هنوز آمادگى گفت‌وگو با کارشناسان آژانس درباره نتایج نمونه‌بردارى از نطنز را ندارند و در این مقطع نمى توانند اجازه بازرسى ازکارگاه‌هاى شرکت «کالاى الکتریک» در تهران و نیز در مکان یاد شده در نزدیکى هشتگرد را به بازرسان آژانس بدهند. مقامات ایرانى یادآور شدند که مایلند راه‌حل جامعى براى رفع تمامى مسائل و مشکلات مربوط به غنى سازى اورانیوم ارائه کنند، اما براى این کار به زمان بیشترى نیاز دارند. در خلال مذاکرات یاد شده، موضوع‌ها و موارد خاصى که مى بایست حل و فصل شوند، مشخص شد و طرف ایرانى پذیرفت که در اسرع وقت یک جدول زمانى براى حل و فصل آن مسائل ارائه کند.

8- در پاسخ به درخواست ایران مبنى بر شفاف شدن جنبه‌هاى فنى و حقوقى پروتکل الحاقی، گروهى از کارشناسان فنى و حقوقى آژانس در روزهاى 5 و 6 اوت 2003 در تهران با مقامات ایرانى و تعدادى از وزیران کابینه دیدار و گفت‌وگو کردند. در خلال این دیدارها، آژانس پروتکل الحاقى نمونه را [که سایر کشورها بر مبناى آن پروتکل الحاقى خود را تنظیم و امضا کردند] براى مقامات ایرانى تشریح کرد و به تمامى پرسش‌هاى مطرح شده از سوى مقامات ایرانى در این زمینه پاسخ داد.

9- در 23 ژوئیه، آژانس نامه‌اى را از قائم مقام سازمان انرژى اتمى ایران در امور ایمنى و پادمان هسته‌اى دریافت کرد که حاوى جدول زمانى پیشنهادى ایران براى اقدامات قابل اجرا تا تاریخ 15 اوت 2003 در زمینه موضوع‌هاى عاجل مطرح شده بود. آژانس در پاسخ به آن نامه که در تاریخ 25 ژوئیه 2003 براى مقامات ایرانى ارسال شد، موافقت خود را با اعزام گروهى از کارشناسان فنى خود به ایران اعلام کرد، با این شرط که گروه اعزامی: (الف) درباره نتایج نمونه‌بردارى محیطى از نطنز با مقامات ایرانى گفت‌وگو خواهند کرد؛ (ب) از کارگاه‌هاى شرکت «کالاى الکتریک» در تهران نمونه‌بردارى خواهند کرد؛ (ج) درباره یافته‌هاى کارشناسان فن‌آورى سانتریفیوژ با مقامات ایرانى گفت‌ وگو خواهند کرد؛ (د) از اماکن نزدیک هشتگرد بازدید خواهند کرد. این ماموریت در فاصله 9 تا 12 اوت انجام شد.

10- در نامه‌اى به تاریخ 19 اوت 2003، سازمان انرژى اتمى ایران (AEOI)  اطلاعات بیشترى را درباره مسائل مشخص شده در جدول زمانى به آژانس ارائه کرد؛ از جمله: برنامه راکتور آب سنگین ایران، استفاده از دى اکسید اورانیوم وارداتى در گذشته براى انجام آزمایشاتى به منظور تولید UF4 ، آزمایشاتى در مقیاس محدود در زمینه تبدیل اورانیوم صنعتى به اورانیوم قابل استفاده براى مصارف نظامی و نیز علاقه‌مندى ایران به هم‌جوشى نیرویى (Laser Fusion)  و اسپکتروسکوپی.

11- در نامه‌اى به تاریخ 24 اوت، نماینده مقیم ایران در آژانس بین المللى اتمى به اطلاع مدیرکل آژانس رساند که «ایران آماده آغاز مذاکره با آژانس درباره پروتکل الحاقى است» و اظهار امیداوارى کرده بود که «در جریان این مذاکرات نگرانی‌هاى ایران و ابهام‌هاى موجود درباره پروتکل الحاقى برطرف خواهد شد.

ج- اجراى اقدامات پادمانی

ج-1- تبدیل اورانیوم

12- در گزارش «GOV/2003/40» مدیر کل آژانس، شمارى از اقدمات جبرانى را که انجام آنها از سوى ایران براى صحه گذارى آژانس بر واردات اعلام نشده مواد هسته اى در سال 1991 ضرورت دارد، به شرح ذیل برشمرده است:

الف- ارائه گزارش تغییرات موجودی (ICR) در خصوص انتقال مواد وارداتى هسته‌اى شامل اکسید اورانیوم، تترافلوراید اورانیوم و هگزا فلوراید اورانیوم (در ادامه گزارش براى سهولت، مواد یاد شده را به ترتیبUO2،  UF4و UF6 مى نامیم .) براى فرآورى و استفاده‌هاى بعدی.

ب- ارائه گزارش ICR درباره تولید فلز اورانیوم، نیترات اورانیل، آمونیوم کربنات اورانیل، گلوله‌هاى اکسیداورانیوم و پس‌مانده‌هاى اورانیوم به دست آمده از مواد وارداتی.

ج-  ارائه اطلاعات مربوط به طراحى تاسیسات نگهدارى زباله‌ها و پس‌ماند‌ه‌هاى مواد هسته اى در «اصفهان» و فراهم کردن دسترسى آژانس به تاسیسات مزبور و نیز تاسیسات مستقر در «انارک» و «قم»، که پس‌مانده‌هاى مواد فرآورى شده وارداتى در آنها نگهدارى یا تخلیه شده است.

د- ارائه اطلاعات به روز شده مربوط به طراحى تاسیسات تولید ایزوتوپ‌هاى مولیبدن، ید و اگزنون (MIX) و راکتور تحقیقاتى تهران (TRR) که در آنها فعالیت‌هایى با استفاده از مواد وارداتى انجام مى شده است.

13- از هنگام ارائه گزارش مدیر کل آژانس در ماه ژوئن، ایران ICR مربوط به نقل و انتقال اورانیوم طبیعى وارداتى براى فرآورى و استفاده‌هاى بعدى و نیز «فهرست هاى موجودى فیزیکی» (PIL) و «گزارش‌هاى تراز مواد هسته‌ای» (MBR) را که نشان دهنده استفاده از آن در تولید فلز اورانیوم، نیترات اورانیل، گلوله‌هاى اکسیداورانیوم و پس‌مانده‌هاى آن است، ارائه کرده است. (ایران مدعى است از مواد وارداتى براى تولید آمونیوم کربنات اورانیل استفاده نکرده است.) به علاوه ایران اطلاعات به‌روز شده طراحى تاسیسات MIX و TRR در مورد استفاده از مواد وارداتى در آزمایش‌هاى انجام شده در آن تاسیسات را نیز ارائه کرده است. همچنین ایران اطلاعاتى را درباره ذخیره سازى پس‌ مانده‌هاى اتمى در اصفهان ارائه و دسترسى بازرسان آژانس را به آن مکان و نیز در مکان گفته شده ذخیره پس‌مانده‌ها در قم و انارک فراهم کرده است.

14- ایران چند بار در فاصله ماه‌هاى فوریه و ژوئیه 2003 اظهار داشته بود که هرگز تحقیقاتى با استفاده از مواد هسته‌اى ، حتى در مقیاس آزمایشگاهی، در زمینه تبدیل و تولید مواد هسته‌اى در تاسیسات تبدیل اورانیوم (UCF) انجام نداده است. به آژانس گفته شده است که طراحى اولیه فرآیندهاى UCF و گزارش آزمون‌ها براى این فرآیندها، از خارج از کشور دریافت شده است. بنا به اعلام سازمان انرژى اتمى ایران، این اطلاعات براى این‌که ایران خود بتواند تجهیزات مورد نیاز براى UCF را در داخل بسازد، کافى بوده است.

15- مقامات ایرانى در نامه‌اى به تاریخ 19 اوت 2003، اذعان داشتند که در اوایل دهه 1990، آزمایشاتى در مقیاس کارگاهى (Bench Scale) روى تبدیل اورانیوم در کشور انجام شده است، ولى زمان بیشترى نیاز است تا بتوان متصدیان این گونه‌ها آزمایش‌ها را یافت و سایر کارخانه‌ها و تاسیسات تعطیل شده و جمع آورى شده مربوط را شناسایى کرد. مقامات ایران یادآور شده اند که سرگرم تهیه پاسخى براى پرسشنامه‌هاى آژانس درخصوص تاسیسات برچیده شده و تعطیل شده هسته‌اى در ایران و سیکل سوخت هسته‌اى در این کشور هستند و اطلاعات بیشتر درباره آزمایش‌هاى تبدیل اورانیوم را همراه با این پاسخ به آژانس ارائه خواهند کرد.

16- برمبناى این اطلاعات، آژانس کار خود را با اثبات [صحت اطلاعات ارائه شده درباره] مواد هسته‌اى وارداتى و فرآورى آنها در ایران ادامه مى دهد. علاوه بر فعالیت‌هاى فیزیکى لازم براى صحه گذارى و ارزیابى ICRها، PILها و MBRها، ‌این کار مستلزم انجام ممیزى مستندات مرجع مربوط به حمل و نقل و جابه‌جایى و فرآورى مواد هسته‌اى در تاسیسات گوناگون است. از آنجا که برخى از آزمایش‌ها سال‌ها پیش انجام شده و بخشى از مواد هسته‌اى وارداتى با سایر مواد هسته‌اى مخلوط شده‌اند، پیش‌بینى مى شود که فرآیند ممیزى و صحه گذارى دشوار و زمان‌بر باشد.

ج-1-1- فرآورى و UF6 وارداتی

17- در مارس 2003، آژانس نمونه‌هاى محیطى را از سطح هر سه مخزنى که بنا به گزارش‌هاى رسیده حاوى اورانیوم وارداتى UF6 بوده‌اند (دو مخزن نوع S و یک مخزن بزرگ از نوع «30B») جمع آورى کرد. نتایج آنالیز آن نمونه‌ها اکنون در دسترس است و با ادعاى ایران مبنى بر نگهدارى اورانیوم طبیعى در آن مخازن مطابقت دارد.

18- همان‌گونه که پیش‌تر به شوراى حکام آژانس گزارش شده بود (پاراگراف 19، گزارش GOV/2003/40 )، مقامات ایرانى اذعان کرده‌اند که هیچ مقدار از UF6 وارداتى فرآورى نشده و به طور مشخص به هیچ روى در آزمایش‌هاى سانتریفیوژ از آن استفاده نشده است. اما در خلال عملیات تایید آژانس در ماه مارس 2003، مشخص شد که بخشى از مواد ( UF6حدود 6/1 کیلوگرم) از دو مخزن کوچک‌تر مفقود شده است. مقامات ایرانى اظهار داشتند که این امر ممکن است ناشى از نشتى مخازن به دلیل معیوب بودن شیرها و تبخیر احتمالى مواد به دلیل نگهدارى درمکانى که دماى هوا در تابستان به 55 درجه سانتى گراد نیز مى رسد، بوده باشد. در 18 اوت 2003 آژانس، نمونه‌هاى محیطى را از مکان‌هایى که به گفته مقامات ایرانی، مخازن کوچک UF6 در آنجا نگهدارى مى شده است، برداشت کرد. نمونه‌ها باید آنالیز شوند و نتایج آن باید مورد ارزیابى قرار بگیرد. تحقیق درباره این موضوع هنوز ادامه دارد.

19- تایید و صحه گذارى بر محتویات مخزن بزرگ‌تر نیازمند توزین مخزن، آنالیز غیرمخرب (NDA) و آنالیز مخرب نمونه‌هاى برداشته شده از محتویات درون مخزن است. توزین مخزن و آنالیز غیر مخرب انجام شده. نمونه برداری برای آنالیز غیر مخرب تنها زمانی امکانپذیر است که تهیزات لازم برای انتقال UF6 و نمونه برداری در نطنز نصب شده باشد.

ج-1-2- فرآورى UF4 وارداتی

20- چنان‌که در گزارش پیشین (پاراگراف20، GOV/2003/40) شرح داده شد، بخش اعظم UF4 طبیعى به فلز اورانیوم تبدیل شده است و براساس مندرجات گزارش بالا، دبیرخانه آژانس سرگرم جمع آورى اطلاعات بیشترى درباره نقش فلز اورانیوم در سیکل سوخت هسته‌اى ‌ایران است.

21- این موضوع متعاقباً در جلسات بررسی‌هاى فنى که در فاصله 10 تا 13 ژوئیه در تهران برگزار شد، مورد بحث و گفت‌وگو قرار گرفت. مقامات ایرانى در نامه‌اى به تاریخ 23 ژوئیه 2003 به آژانس اعلام کردند که در گذشته در مجموع 113 آزمایش در آزمایشگاه‌هاى چند منظوره جابربن حیان (JHL) با استفاده از UF4 و با هدف بهینه سازى شرایط و پارامترهاى راکسیون در تولید فلز اورانیوم انجام شده است. در همان نامه گفته شده بود که در اوایل دهه 1990 که ایران تصمیم به تجدیدنظر در برنامه هاى هسته اى خود گرفت، «هنوز مطمئن نبودیم که از راکتورهاى CANDU، Magnox  که در آن از فلز اورانیوم استفاده مى شود یا راکتورهاى آب سبک استفاده خواهیم کرد. بنابراین تصمیم گرفته شد که یک خط فلز اورانیوم در کارخانه تبدیل اورانیوم (UCF) گنجانیده شود که بتوان از آن براى تولید مواد محافظ [در برابر تشعشع هسته‌ای] نیز استفاده کرد. اما اکنون که تصویر روشن‌تر شده است. آزمایش‌هاى مربوط به فلز اورانیوم را می‌توان فرآیندى به منظور دستیابى به دانش فنى در تولید مواد هسته‌اى تلقى کرد». دبیرخانه آژانس در حال پیگیرى این موضوع با کمک مقامات ایرانى در پرتو ساخت یک آزمایشگاه خالص سازى فلز اورانیوم در آزمایشگاه‌هاى جابربن حیان است.

22- نتایج به دست آمده اخیر از آنالیزهاى مخرب که در گزارش پیشین به آن اشاره شد، حاکى از وجود اورانیوم به کار رفته در یک نمونه UF4 برداشته شده از آزمایشگاه‌هاى جابربن حیان است. آژانس از مقامات ایرانى در خصوص منشا این مواد پرسش کرد، زیرا وجود این نوع ماده در گزارش‌هاى موجودى مواد هسته‌اى ایران اظهار نشده بود. آژانس همچنین درخواست خود از مقامات ایرانى را درباره بررسى این مسئله که آیا درگذشته بر روى فرآیند تبدیل اورانیوم با استفاده از مواد هسته‌اى آزمایشى صورت گرفته است یا نه، تکرار کرد.

23- ایران در نامه‌اى به تاریخ 23 اوت 2003،اعلام کرد پس از بررسی‌هاى دقیق مشخص شد که در دهه 1990، آزمایش‌هایى درمقیاس آزمایشگاهى در «مرکز تحقیقات هسته‌اى تهران» در بخش «رادیوشیمی» بر روى تولید UF4 با استفاده از اکسید اورانیوم وارداتى در سال 1977 انجام شده است، ولى آزمایشگاه مربوط و بخش «رادیوشیمی» هیچ کدام دیگر وجود ندارند.

ج-1-3- فرآورى Uo2 وارداتی

24- گزارش GOV/2003/40پاراگراف‌هاى 21 تا 24 حاوى شرح کامل آزمایش‌هایى است که به گفته ایران با استفاده از Uo2 طبیعى وارداتى انجام شده است. این آزمایش‌ها شامل تست فرآیندهایى بوده است که براى UCF، تولید ایزوتوپ در TRR و استفاده از گلوله‌هاى Uo2 براى آزمایش فرآیندهاى شیمیایى در کارخانه MIX درنظر گرفته شده بودند. گفته مى شود پس‌مانده این مواد به اصفهان،‌انارک و قم منتقل شده است.

25- در فاصله روزهاى 9 تا 12 اوت 2003 که جلسات مشترک آژانس با مقامات ایرانى برگزار مى شد، گفت وگوهاى پیشین فى مابین درباره نمونه‌هاى برداشته شده از ظروف آزمایشگاهى (Hot Cells) در TRR و MIX که حاوى آثار و بقایاى اورانیوم بوده است و این‌که پیش‌تر در گزارش‌هاى ایران، هیچ اشاره‌اى به وجود این مواد نشده بود، مجدداً از سوى آژانس مطرح شد. نتایج این نمونه‌برداری‌ها به مقامات ایرانى ارائه شد. مقامات ایرانى اظهار داشتند که وجود بقایاى اورانیوم مصرف شده در ظروف مزبور در مواردى مى تواند ناشى از مخزن‌هاى جدار بندى شده‌اى باشد که از کشورهاى دیگر (نام کشورهاى مزبور به آژانس اعلام شد) دریافت شده است. آژانس این موضوع را بررسى کرد و مشخص شد که بقایاى اورانیوم مصرف شده در مخازن مزبور مى تواند ناشى از مخازن وارداتى باشد.

26- چنان‌که در گزارش ماه ژوئن مدیرکل پیش بینى شده بود، بازرسان آژانس اکنون از محوطه‌هاى نگهدارى پس‌مانده‌ها و زباله‌هاى مواد هسته‌اى در قم و انارک بازدید کرده‌اند. ایران به آژانس اعلام کرده است که پس‌مانده‌هاى انارک به آزمایشگاه‌هاى جابربن حیان حمل خواهد شد. برمبناى توضیح‌هاى ارائه شده از سوى ایران، مواد هسته‌اى موجود در پس‌مانده‌هاى انتقال داده شده و تخلیه شده در قم، جزء مواد دور ریز محسوب مى شوند.

ج-2- غنى سازى اورانیوم

ج-2-1- برنامه غنى سازى سانتریفیوژگازی

27- آژانس در حال انجام بررسی‌ها و تحقیقات خود پیرامون برنامه تحقیقاتى ایران در زمینه غنى سازى است. این بررسی‌ها تاکنون شامل بازدید کارشناسان فن‌آورى سانتریفیوژ آژانس از ایران در ژوئن 2003 و متعاقب آن بحث و گفت‌وگوهاى فنى این هیئت کارشناسى با مقامات ایرانى بوده است. اخذ توضیح‌هاى بیشتر پیرامون اظهارات مقامات ایرانى در فوریه 2003، مبنى بر این‌که عملیات طراحى و توسعه آغاز شده از سال 1997 بر اطلاعات به دست آمده از منابع آزاد و انجام مدل‌سازی‌ها و شبیه سازی‌هاى فراوان مبتنى بوده است، تمامى تست‌هاى انجام شده روى روتورهاى سانتریفیوژ در دانشگاه امیرکبیر و آزمایشگاه‌هاى سازمان انرژى اتمى در تهران بدون استفاده از مواد هسته‌اى بوده است، محور اصلى گفت‌وگوهاى بالا را تشکیل مى دهد.

28- در خلال بازدید ماه ژوئن کارشناسان اعزامى آژانس، مقامات سازمان انرژى اتمى ایران اظهار داشتند که عامل غنى سازى به کار رفته در محاسبات ایران از چند نقشه اولیه سانتریفیوژ به دست آمده است نه از طریق آزمایش. آژانس به طور متقابل نقشه‌هاى گفته شده را مطالبه کرد. در اوت 2003، ایران نسخه‌هاى بازطراحى شده‌اى از آن نقشه‌ها را که شامل طراحى یک دستگاه سانتریفیوژ موسوم به «164-machine cascade»، را به آژانس ارائه دادند، ولى هنوز نسخه هاى اصلى به آژانس ارائه نشده است.

29- کارشناسان اعزامى آژانس پس از بازدید از ایران، گزارش‌هاى خود را به شرح ذیل ارائه کردند:

الف- دستگاه‌هاى موجود در PFEP در نطنز از نوع دستگاه‌هاى طراحى قدیم اروپایى هستند؛ و

ب- به هیچ روى ممکن نیست بتوان فناوری غنى سازى را در سطحى که در نطنز یافت شده است، صرفاً برمبناى اطلاعات به دست آمده از منابع علمى آزاد و شبیه سازی‌هاى کامپیوترى و بدون انجام تست‌هاى فرآیندى با استفاده ازUF6، توسعه داد.

29- این یافته ها به مقامات ایرانى ارائه شد و در خلال جلسات نهم تا دوازدهم اوت 2003  با آنان به بحث گذاشته شد. در آن گفت‌وگوها، برخلاف اطلاعات پیشین ارائه شده درزمینه تاریخ راه‌اندازى برنامه و ماهیت درون زاى آن ، مقامات سازمان انرژى اتمى اظهار داشتند که تصمیم راه‌اندازى یک برنامه غنى سازى سانتریفیوژ در سال 1985 اتخاذ شده و ایران نقشه‌هاى سانتریفیوژ را از یک دلال خارجى در سال 1987 خریدارى کرده است. کارشناسان آژانس، برنامه مزبور را حاوى سه فاز به شرح ذیل دانسته اند: فعالیت‌هاى فاز اول از 1985 تا 1997 که به طور عمده در آزمایشگاه‌ها و کارگاه‌هاى سازمان انرژى اتمى در تهران انجام شده است؛ در خلال فاز دوم از 1997 تا 2002، فعالیت‌ها در شرکت «کالاى الکتریک» در تهران انجام شده است؛ درخلال فاز سوم، یعنى از سال 2002 تاکنون فعالیت‌هاى تحقیق، توسعه و مونتاژ تجهیزات به نطنز منتقل شده است.

31- مقامات ایرانی، همچنین شرح داده اند که در خلال فاز نخست، لوازم مورد نیاز از خارج از کشور و از طریق دلالان خارجى یا به طور مستقیم از سوى خود ایرانیان تامین شده ولى هیچ کمک مستقیمى در این رابطه براى مونتاژ اجزاى سانتریفیوژ یا ارائه آموزش‌هاى لازم، دریافت نشده است.

در این مرحله تلاش‌ها بر دستیابى سانتریفیوژ آماده به کار متمرکز بوده است، ولى به دلیل ازکارافتادگى و خراب شدن دستگاه‌ها و کیفیت پایین قطعات، مشکلات بسیارى بروز کرده است. به گفته مقامات سازمان انرژى اتمی، هیچ آزمایشى با استفاده از گاز UF6 یا گازهاى خنثى انجام نشده است. ایران اعلام کرده که حاضر است کلیه دانشمندان و کارشناسان متصدى فاز نخست برنامه غنى سازى را براى مصاحبه به آژانس معرفى کند. طبق اظهارات مقامات ایرانی، از سال 1997 تا 2002 فعالیت‌ها در شرکت کالاى الکتریک متمرکز بوده که شامل مونتاژ و آزمایش سانتریفیوژها بوده است، اما همچنان بدون گازهاى خنثى یا UF6 .

32- بازرسان آژانس در خلال بازدید خود از ایران در فاصله 9 تا 12 اوت 2003، اجازه یافتند تا از کارگاه شرکت کالاى الکتریک، نمونه بردارى محیطى به عمل آورند؛ با این هدف که نقش آن شرکت در برنامه تحقیقات غنى سازى ایران را مشخص کنند. نتایج آنالیز آن نمونه‌ها هنوز آماده نشده است. به گفته بازرسان، پس از نخستین بازدید در ماه مارس 2003، تغییرات عمده‌اى در تاسیسات این کارگاه ایجاد شده است. مقامات ایرانى گفته‌اند که این تغییرات از آن رو انجام شده است که کارگاه مزبور در حال تبدیل شدن به یک مکان ذخیره سازى براى آنالیزهاى غیرمخرب است. این تغییرات مى تواند بر دقت و صحت نمونه‌برداری‌هاى آژانس، تاثیر منفى بگذارد و ممکن است آژانس نتواند ادعاهاى ایران مبنى بر نوع فعالیت‌هاى انجام شده در این مکان درگذشته را مورد تایید قرار دهد.

33- در 25 ژوئن 2003، ایران با هدف انجام تست دستگاه انفرادی، از UF6 در نخستین سانتریفیوژ استفاده کرد و در 19 اوت 2003 این تست را با استفاده از UF6 در یک مجموعه سانتریفیوژ مرکب از 10 دستگاه انجام داد. ایران به همکارى خود با آژانس در اجراى اقدامات پادمانى که در حال حاضر در PFEP به منظور نظارت بر تست‌هاى تک دستگاهى و چند دستگاهى محدود جریان دارد، ادامه مى دهد.

34- آژانس در راستاى روش معمول خود، پیش از به کارگیرى مواد هسته‌اى در PFEP نطنز، از این محل، نمونه‌بردارى محیطى اولیه کرد. این نمونه‌بردارى هاى اولیه در خلال بازرسی‌هاى مارس تا ژوئن 2003 انجام شد و نمونه‌ها از نقاط گوناگون سایت برداشته شد. نتایج برخى از این نمونه‌برداری‌ها مشخص و به مقامات ایرانى ارائه شده است، ولى نتایج بقیه نمونه‌برداری‌ها در دست آنالیز است.

35- ایران اظهار داشته است که تاکنون هیچ عملیاتى براى غنى سازى انجام نداده و از هیچ‌گونه ماده هسته‌اى تا قبل از نمونه‌بردارى اولیه آژانس، در PFEP نطنز استفاده نکرده است. اما نتایج نمونه‌بردارى اولیه که در تاریخ 11 ژوئن 2003 به ایران ارائه شد، نشان دهنده وجود ذراتى از اورانیوم غنى شده در نطنز بوده است. در خلال جلسات فنى 9 تا 12 اوت 2003 در ایران، بخش‌هایى دیگراز نتایج نمونه‌برداری‌ها به مقامات ایرانى ارائه و در این زمینه به تفصیل با آنان گفت‌وگو شد.

36- نتایج نمونه‌بردارى هاى محیطى از PFEP نطنز نشان مى دهد که احتمالاً درگذشته مقادیرى اورانیوم غنى شده در این مکان وجود داشته است؛ موادى که وجود آن جزء موجودى مواد هسته‌اى به آژانس گزارش نشده است. در خلال جلسات ماه اوت، مقامات ایرانى یادآور شدند که تحقیقات و بررسی‌هاى گسترده‌اى را با هدف حل و فصل این قضیه انجام داده اند و به این نتیجه رسیده‌اند که ذرات اورانیوم غنى شده شناسایى شده در نمونه برداری‌ها مربوط به قطعات دستگاه‌سانتریفیوژى است که ایران قبلاً وارد کرده است.

37- در آن جلسه، بازرسان آژانس شرح دادند که آنالیز نمونه‌ها نشان مى دهد و نوع اورانیوم غنى شده درمحیط وجود داشته و بین نمونه‌هاى برداشت شده از سطح قطعات دستگاه سانتریفیوژ نصب شده براى تست‌هاى تک دستگاهى و سایر نمونه ها تفاوت وجود دارد. آژانس از مقامات ایرانى خواست چنانچه تفاوتى در تاریخ خرید و واردات اجزاى تجهیزات سانتریفیوژ وجود دارد، موارد را اعلام کند. براى بررسى این موضوع، آژانس دو نمونه دیگر هم از قطعاتى که به گفته ایران از خارج وارد شده بود و نیز از قطعاتى که در داخل ساخته شده بود، برداشت کرد. نتایج این نمونه برداری‌ها هنوز آماده نشده است.

38- به لحاظ نظری، سناریوهاى متحملى را براى توضیح منشا ذرات اورانیوم غنى شده در نمونه‌هاى برداشته شده از نطنز مى توان در نظر گرفت. آژانس این سناریوها را با دقت فراوان بررسى مى کند.

39- آژانس همچنین قصد دارد تحقیقات خود را درباره اطلاعات ارائه شده از سوى ایران در مورد مکان‌هایى که گفته می‌شود فعالیت‌هاى هسته‌اى گزارش نشده در آنها جریان داشته است، ادامه دهد.

ج-2-2- برنامه لیزر

40- ایران برنامه تحقیقاتى گسترده اى در زمینه لیزر و کاربرد آن دارد. ایرانی‌ها اظهار داشته‌اند که در حال حاضر برنامه اى براى جداسازى لیزرى ایزوتوپ ندارند.

41- در ماه مه 2003، آژانس از مقامات ایرانى اطلاعات بیشترى را در مورد دو سایت متعلق به سازمان انرژى اتمى در نزدیکى هشتگرد که بنا به گزارش‌هاى غیررسمى و تایید نشده، محل انجام فعالیت هاى غنى سازى اورانیوم با بهره‌بردارى از لیزر بوده اند، درخواست کرد. در تاریخ 12 اوت 2003 به آژانس اجازه داده شد تا از این دو مکان بازدید کند.

42- یکى از دو مکان یاد شده، «رامنده» بود که به سازمان انرژى اتمى ایران تعلق دارد و بخشى از مرکز کشاورزى و پزشکى کرج است. در این مکان هم اکنون مطالعات کشاورزى انجام مى شود که گفته مى شود ارتباطى با فعالیت هاى چرخه سوخت هسته‌اى ندارد. مکان دیگرى که مورد بازدید قرار گرفت، یک آزمایشگاه لیزر در لشکر آباد بود که به دپارتمان تحقیق و توسعه سازمان انرژى اتمى ایران تعلق دارد. در خلال آن بازدید، مقامات ایرانى عنوان کردند که آزمایشگاه‌ مزبور در ابتدا به انجام تحقیقات درباره همجوشى (Fusion) لیزرى و اسپکتروسکوپى لیزرى اختصاص داشته، اما بعدها محور فعالیت‌هاى آن تغییر کرده و تجهیزاتى که در فعالیت‌هاى جارى نیازى به آنها نبوده، نظیر یک مخزن بزرگ خلا، به مکان دیگرى انتقال داده شده است. از جمله فعالیت ‌هاى دیگرى که از سوى آژانس مشاهده شد، تولید و آزمایش لیزرهاى بخار مس با قدرت تا 100 وات بود. با وجود این، ظاهراً آثارى از فعالیتى که ارتباط مستقیم با اسپکتروسکوپى یا غنى سازى داشته باشد در آن آزمایشگاه یافت نشد. از مقامات ایرانى خواسته شد تا به طور رسمى این گزاره را تایید کنند که هرگز در گذشته هیچ فعالیت مستقیم یا غیرمستقیمى در ارتباط با غنى سازى اورانیوم با استفاده از لیزر در این مکان یا مکان دیگرى در ایران انجام نشده است. همچنین آژانس از ایران اجازه خواسته است تا نمونه‌بردارى محیطى از آزمایشگاه مزبور به عمل آید. مقامات ایرانى در حال بررسى این درخواست هستند.

43- در نامه اى به تاریخ 19 اوت 2003 از سوى ایران، به ایران اطلاع داده شد که در گذشته، به جز همکارى برنامه ریزى شده در زمینه فوزیون لیزرى اسپکتروسکوپى لیزر که هرگز عملى نشد، یک تز تحقیقاتى در زمینه اسپکتروسکوپى لیزرى UF6 از سوى یک دانشجو و با همکارى بخش لیزر سازمان انرژى اتمى ایران به انجام رسیده است. هرچند این رساله تحقیقى را مى توان با غنى سازى لیزرى مرتبط دانست، به نظر نمى رسد در آزمایش‌هاى انجام شده از مواد هسته‌اى استفاده شده باشد.

ج-3- برنامه راکتور آب سنگین

44- در 13 ژوئیه 2003، مقامات ایرانى گزارشى تصویرى از برخى جنبه‌هاى فنى یک راکتور آب سنگین 40 مگاواتى (راکتور هسته اى تحقیقاتى ایران موسوم به IR-40 )ارائه دادند که عملیات احداث آن طبق برنامه از سال 2004 آغاز خواهد شد. این راکتور که مقامات ایرانى آن را مبتنى بر طراحى داخلى عنوان کرده‌اند، در حال حاضر از مرحله طراحى اولیه به مرحله طراحى تفصیلى ( طراحى اجزا) رسیده است. مقامات ایرانى اظهار داشتند که در گذشته بارها سعى کرده اند یک راکتور تحقیقاتى مناسب براى جایگزینى راکتور تحقیقاتى قدیمى مستقر در تهران، به منظور استفاده در مصارف پزشکى و صنعتى و تولید ایزوتوپ و انجام تحقیقات علمی، از خارج خریدارى کنند، اما در این اقدام موفق نبوده اند. در نتیجه راهى جز طراحى و ساخت یک راکتور آب سنگین که از اکسید اورانیوم تولید شده در UCF و کارخانه تولید زیرکونیوم در اصفهان استفاده کند، وجود ندارد. به گفته مقامات ایرانی، براى تولید ایزوتوپ‌هاى مورد نیاز، این راکتور باید از تشعشع نوترونى معادل 10 به توان 13 یا 10 به توان 14 نوترون برمترمکعب بر ثانیه برخوردار باشد، که این امر مستلزم قدرتى معادل 30 تا 40 مگاوات با استفاده از سوخت اکسید اورانیوم است.

45- در 4 اوت 2003 اطلاعات به‌روز شده اى درباره طراحى تجهیزات هسته اى از سوى ایران به آژانس ارائه شد که تحت بررسى است. در این اطلاعات (DIQ) برخلاف انتظار، هیچ اشاره‌اى به محفظه‌‌هاى داغ (Hot Cells) که قاعدتاً با توجه به مورد مصرف راکتور براى تولید ایزوتوپ‌ها مى بایست در راکتور نصب شوند، نشده است. از ایران خواسته شده است تا موضوع را بیشتر بررسى کند و با توجه به اطلاعات رسیده‌ مبنى بر تلاش ایران براى واردات دریچه‌ها و ابزارهاى تنظیمى کنترل از راه دور که براى استفاده در محفظه‌هاى داغ مناسب هستند، براى روشن شدن موضوع تلاش کند.

46- سازمان انرژى اتمى ایران در نامه مورخ 19 اوت 2003 به آژانس، اطلاعاتى را درباره برنامه راکتور آب سنگین ارائه کرد که نشان‌دهنده تصمیم آن سازمان در پى گیرى فعالیت‌هاى تحقیق و توسعه آغاز شده در دهه 1980 بود. سپس گفته شده بود که در اواسط دهه 1980 آزمایش‌هایى در مقیاس آزمایشگاهى براى تولید آب سنگین در مرکز فن‌آورى هسته اى اصفهان به انجام رسیده و در اواسط دهه 1990 ایران تصمیم به ساخت یک راکتور آب سنگین گرفته است. در نامه یادشده، اطلاعاتى نیز در باره میزان آب سنگین مورد نیاز براى راه اندازى IR-40و ظرفیت طراحى شده کارخانه تولید آب سنگین که در «خوندآب» (نزدیکى اراک) در دست احداث است، ارائه شده بود . براساس اطلاعات دریافتى از نامه یادشده، ایران قصد دارد تولید آب سنگین را از سال آینده آغاز کند.

د- یافته ها، ارزیابى ها و گام‌هاى بعدی

47- ایران در زمینه مواد هسته اى وارد شده به کشور در سال 1991 ، گزارشهاى ICR ، PIL،MBR  ونیز اطلاعات (DIQ) مرتبط را ارائه کرده است. آژانس مواد هسته اى ارائه شده به بازرسان از سوى مقامات ایرانى را تایید کرده و در حال حاضر سرگرم ممیزى و بررسى داده هاى مرتبط با موضوع است. موضوع اورانیوم مصرف شده در UF4 هنوز حل نشده و پاسخ قانع کننده اى به آن داده نشده است و آنالیز نمونه هاى محیطى جمع آورى شده در زمینه مخازن نگهدارى UF6 هنوز به پایان نرسیده است. آژانس براى تایید ادعاى ایران مبنى براین‌که آزمایش‌هاى انجام شده با استفاده از مواد هسته اى فقط براى تولید رادیو ایزوتوپ‌ها بوده است، اقدام به نمونه‌برداری‌هایى از محفظه‌های‌داغ‌(Hot cells)  محفظه‌هاى سربى در آزمایشگاه‌هاى مرکز تحقیقات هسته اى تهران کرده است. نتایج آنالیز این نمونه ها هنوز در دسترس قرار نگرفته است.

48- ایران در نامه اى در تاریخ 19 اوت 2003 ، اذعان داشت که در اوایل دهه 1990 آزمایش‌هایى را در زمینه تبدیل اورانیوم انجام داده است؛ آزمایش‌هایى که ایران می‌باید طبق مفاد توافقنامه پادمان آنها را اعلام مى کرده است، اما ایران اعلام کرده است که به منظور تصحیح این اشتباه، اقدام لازم را آغاز کرده است.‌آژانس بررسی‌هاى خود پیرامون برنامه غنى سازى اورانیوم [در ایران] را ادامه خواهد داد.

49- در ارتباط با غنى سازى اورانیوم، چنان‌که پیش‌تر نیز اشاره شد ، در خلال جلسات نهم تا دوازدهم اوت 2003گروه اعزامى از آژانس، اطلاعات تازه اى در باره فن‌آورى و جزئیات برنامه سانتریفیوژ غنى سازى ایران دریافت کرد. ارزیابى این اطلاعات از سوى آژانس، نیازمند بررسى و ارزیابى فازهاى مختلف برنامه مزبور و آنالیز نمونه هاى محیطى برداشت شده از شرکت کالاى الکتریک است.

50- آژانس همچنین باید بررسی‌ها و تحقیقات بیشترى انجام دهد تا مشخص شود ادعاى ایران مبنى براین‌که هرگز هیچ فعالیتى در راستاى غنى سازى اورانیوم در کشور با استفاده از مواد هسته اى واقعى صورت نگرفته است، صحت دارد یا خیر. همچنین باید نتایج نمونه برداری‌ها آنالیز تا مشخص شود ذرات اورانیوم غنى شده یافت شده در نمونه هاى جمع آورى شده از نطنز به طور حقیقى ناشى از آلودگى قطعات خریدارى شده وارداتى بوده است یا منشا دیگرى دارد. طبق توافق با ایران ، این فرآیند، مستلزم گفت‌وگوى بازرسان آژانس با مقامات و کارشناسان ایرانى متصدى فعالیت‌هاى تحقیق و توسعه هسته‌اى و بازدید آزادانه بازرسان و کارشناسان فن‌آورى غنى سازى اورانیوم از تاسیسات نطنز و سایر اماکن مربوط است. در همین ارتباط ایران قبول کرده است که کلیه اطلاعات لازم درباره اجزاى سانتریفیوژها و سایر تجهیزات آلوده وارداتى را که از خارج از کشور خریدارى شده است و نیز کشور فروشنده این تجهیزات و مکان‌هاى ذخیره سازى و استفاده از تجهیزات مزبور در ایران، در اختیار آژانس قرار دهد تا آژانس بتواند نسبت به نمونه‌برداری‌هاى مورد نظر خود اقدام کند. به‌علاوه کلیه کشورهاى عضو باید هرگونه اطلاعات خود در باره تجهیزات هسته اى صادر شده به ایران یا کمک‌هاى فنى که به گونه‌اى در برنامه غنى سازى اورانیوم از سوى ایران کاربرد داشته است، را در اختیار آژانس قرار دهند.

51- در زمینه تحقیقات آژانس پیرامون برنامه راکتور آب سنگین ایران ، آژانس در حال بررسى اطلاعات طراحى ارائه شده از سوى ایران درباره راکتور مزبور است.

52- از زمان هنگام انتشار آخرین گزارش ، ایران تمایل روزافزونى به همکارى با آژانس نشان داده و از نظر حجم اطلاعات ارائه شده به آژانس و فراهم کردن دسترسی‌هاى مورد نیاز به مکان‌هاى گوناگون به منظور نمونه بردارى محیطى، با آژانس مساعدت مطلوبى داشته است. تصمیم ایران مبنى بر آغاز مذاکره با آژانس به منظور دستیابى به توافق برسر یک پروتکل الحاقى نیز، گام مثبتى از سوى ایران به حساب مى آید. اما گفتنى است اطلاعات ارائه شده و دسترسى به اماکن ، در مواردى با کندى و تاخیر همراه بوده و به تدریج در اختیار آژانس قرار گرفته است و بخشى از اطلاعات ارائه شده با آنچه پیش‌تر از سوى ایران مطرح شده بود، تناقض دارد. به‌علاوه چنان‌که پیش‌تر نیز گفته شد، همچنان مسائل و ابهام‌هاى مهمى حل نشده باقى مانده اند، به‌ویژه مسئله برنامه غنى سازى اورانیوم ایران که باید فورى حل و فصل شود. تداوم همکارى ایران با آژانس و شفافیت کامل ایران در این زمینه، حایز اهمیت حیاتى است، زیرا تنها در این‌صورت است که آژانس مى تواند تضمین هاى لازم و مورد درخواست کشورهاى عضو را درزمینه فعالیت‌هاى هسته اى ایران ارائه دهد.

53- مدیرکل آژانس، هرگونه پیشرفت در تحقیقات آژانس پیرامون موضوع ایران را در اجلاس بعدى شوراى حکام در ماه نوامبر ، یا در صورت لزوم پیش از آن، در اختیار شورا قرار خواهد داد.