عقل سرخ

اختصاصی عقل سرخ

آیا رهبری از دادگاه ها انتقاد کرد؟

سخنان روز یکشنبه رهبر انقلاب در خطبه های نماز عید فطر حرف و حدیث های جالبی برانگیخته است. جالب تر از همه، اظهارنظرهای کسانی است که سخنان رهبری را به معنای انتقاد از روند دادگاه های اخیر قلمداد کرده اند. طی روزهای اخیر، مطالب متنوعی در روزنامه ها و سایت های وابسته به جریان آسب دیده از دادگاه ها، منتشر شده که هدف همه آنها این بوده است که نتیجه بگیرند رهبری هم مخالف آن چیزی است که دراین دادگاه ها می گذرد. خصوصا بعضی سایت های نزدیک به میر حسین موسوی و خانواده هاشمی رفسنجانی –که بیش از همه خود را در معرض خطر برخورد نظام می بینند- تلاشی تماشایی می کنند تا از سخنان آقا این نتیجه را دربیاوردند که با سخنان متهمان در این دادگاه ها  به موسوی و  آقازاده های جناب هاشمی (دختر و پسر) ظلم شده است. دیروز حتی  دیدم که یکی از این سایت ها فرمایشات رهبری را پاسخی ملاطفت آمیز به نامه فرزندان هاشمی به رییس قوه قضائیه دانسته است. به راه افتادن این قبیل بحث ها نشان می دهد در اینجا چیزی هست که باید توضیح داده شود.

عین جملات آقا این است: «... همين جا من اين را هم بگويم: اينكه در دادگاه‏ها - كه در تلويزيون هم پخش مي شد- از قول يك متهمى چيزى راجع به يك كس ديگرى گفته مي شود، من اين را بگويم كه اين، شرعاً حجيت ندارد. بله، متهم هرچه درباره‏ى خود در دادگاه بگويد، اين حجت است. اينكه بگويند در دادگاه درباره‏ى خودش اگر اعترافى كرد، حجت نيست، اين حرف مهملى است، حرف بى‏ارزشى است؛ نه، هر اقرارى، هر اعترافى، شرعاً، عرفاً و در نزد عقلا در يك دادگاه در مقابل دوربين، در مقابل بينندگان ميليونى كه متهم عليه خود بكند، اين اعتراف مسموع است، مقبول است، نافذ است؛ اما عليه ديگرى بخواهد اعترافى كند، نه، مسموع نيست. فضا را نبايد از تهمت و از گمان سوء پر كرد. قرآن كريم مي فرمايد: «لو لا اذ سمعتموه ظنّ المؤمنون و المؤمنات بانفسهم خيرا» وقتى مي شنويد كه يكى را متهم مي كنند، چرا به همديگر حسن ظن نداريد؟ تكليف دستگاه اجرائى و قضائى به جاى خود محفوظ است. دستگاه‏هاى اجرائى بايد مجرم را تعقيب كنند، دستگاه‏هاى قضائى بايد مجرم را محكوم و مجازات كنند؛ با همان روشى كه ثابت ميشود و در قوانين اسلامى و قوانين عرفى ما هست و هيچ هم در اين زمينه نبايد كوتاه بيايند؛ اما مجازات مجرم كه از طرق قانونى جرم او ثابت شده است، غير از اين است كه به گمان، به خيال، به تهمت، يكى را متهم كنيم، بدنام كنيم، توى جامعه دهن به دهن بگردانيم».   

بسیار خوب، معنای این جملات چیست؟ رسانه های وابسته به جریانی که از دادگاه های اخیر متضرر شده و نگران کشیده شدن دامنه برخوردها به حریم خود است تلاش کردند از این سخنان نتیجه بگیرند که رهبری به روند دادگاه ها و اعترافات انتقاد کرده اند و آن را صحیح نمی دانند. دقیق شدن در اصل جملات ایشان اما نشان می دهد اصلا درباره برگزاری دادگاه یا حتی پخش اعترافات سخن نگفته اند و تنها چیزی که دراین جملات بر آن تاکید شده همان قاعده معروف حقوقی و فقهی است که «اعتراف درباره غیر به تنهایی در اثبات مجرمیت او طریقیت ندارد». هیچ جای صحبت رهبری تعریضی به برگزاری دادگاه های اخیر وجود ندارد. این سخنان حتی درباره اسم برده شدن از دیگران توسط متهمان در جریان دادگاه ها هم تصریحی ندارد. تنها نکته ای که منطقا می توان از آن استنباط کرد - و بلکه عین کلام است- این است که سخنان متهمان در دادگاه علیه دیگران «دلیل» بر مجرمیت آنها نیست و حتی اگر آنها مجرم باشند، طریقه اثبات مجرمیت، چیز دیگری است.

تصور من این است که در این سخنان منعی درباره اسم بردن از دیگران توسط متهمان در دادگاه ها وجود نداشته است، اگرچه این منع درون قانون هست و اکنون هم اجرا می شود. هیچ جمله ای ناظر به این موضوع در متن فرمایشات رهبری نیست. ضمن اینکه باید توجه کرد حدود یک هفته قبل از خطبه های جمعه رهبری، روند انتشار اسامی کسانی که متهمان در دادگاه درباره آنها سخن گفته بودند متوقف شد و طبعا نمی توان امر به توقف چیزی کرد که قبلا متوقف شده است.

نکته ظریف در اینجا که اغلب به آن توجه نشده این است که به فهم من این سخنان اتفاقا در مقام بیان «نوع نگاه درست، به اسم برده شدن از دیگران در دادگاه ها» است و با اصل این موضوع درگیر نمی شود. همانطور که در بخش اول سخنان رهبری درباره انتقاد از فراگیر شدن فضای تهمت و افترا در جامعه می تواند دید، آقا نگرانند که مردم به عنوان مخاطبان دادگاه ها از اینکه نام کسانی توسط متهمان برده می شود، به اشتباه چنین برداشت کنند که پس آنان لزوما مجرمند و به این ترتیب نه تنها «بدون دلیل کافی» به آنها بدگمان شوند بلکه مطالبه «مجازات» آنها از نظام در افکار عمومی شکل بگیرد که طبعا موجه نیست. این دقیقا ادامه آن منطقی است که رهبری در دیدار چند هفته قبل خود با دانشجویان مطرح کردند. آنجا هم سخن رهبری خطاب به برخی دانشجویان که خواستار برخورد با افراد خاصی بودند این بود که در این مسائل نمی توان با حدس و گمان و شایعه جلو رفت و باید دلایل محکم در دست باشد.

فرمایشات اخیر آقا دقیقا به این معناست که ممکن است از این به بعد هم در دادگاه یا جاهای دیگر از کسانی نام برده شود اما مردم باید دقت کنند این نام بردن لزوما به معنای مجرم بودن آن افراد نیست و حداکثر نتیجه ای که از آن می توان گرفت این است که این افراد هم باید مورد تحقیق قرار بگیرند و این روندی است که اتفاقا هیچ منع فقهی یا قانونی ندارد و همین الان هم در حال انجام است. در همه جای دنیا نیز چنین است که از اعترافات متهمان در یک پرونده خاص، سوژه های جدید برای تحقیق استخراج می شود و مسئولان پرونده سعی می کنند با پی گیر ی آنها نگاه خود به ابعاد مختلف پرونده و زوایای پنهان آن را کامل کنند. اگر بخواهم مقصود خود را در یک جمله جمع بندی کنم اینطور می شود گفت که نام بردن از دیگران در دادگاه توسط متهمان «دلیل کافی برای مجرمیت» آنها نیست اما «دلیل برای لازم شدن تحقیق از آنها هست» و لذا نه مطالبه «مجازات» بلکه باید مطالبه «پی گیری و تحقیق» بوجود بیاورد.

جالب است شعف و شادمانی درباره این سخنان، که یکسره ناشی از فهم نادرست آنهاست، بیش از همه از ناحیه کسانی ابراز شد که تا چند روز قبل از سخنان رهبری می گفتند دادگاه ها تاثیری بر افکار عمومی ندارد و آنها از بابت آن نگرانی احساس نمی کنند. خطبه های جمعه رهبری فرصتی بوجود آورد تا ترس های پنهانی بیرون ریخته شود.