عقل سرخ

بازنگری NPT و رویارویی دوباره ایران و امریکا

گزارش اختصاصی از وین

مقاومت ایران در مقابل رفتار غیرقانونی و خلاف عرف امریکا در اولین کمیته مقدماتی اجلاس بازنگری NPT در سال 2010، نشست اعضای این کمیته در وین را به آستانه تعطیلی کشانده است.

گزارش اختصاصی کیهان از وین حاکی از آن است که تلاش امریکا برای ارائه و به کرسی نشاندن یک دستور کار یک جانبه برای کمیته مقدماتی سال 2007، از جانب ایران که عقیده دارد در تدوین این دستور کار باید به عرف جاری در آژانس پای بند ماند، با مانع جدی رو به رو شده و به دلیل عدم توافق اعضا درباره دستور کار این نشست، احتمال تعطیلی یا بی نتیجه ماندن  آن تا حد زیادی قوت یافته است.  

کمیته مقدماتی سال 2007 یکی از 3 کمیته ای است که باید تا سال 2010 تشکیل شود و به تدوین دستور کاری برای هشتمین اجلاس بازنگری NPT در آن سال بپردازد. دو کمیته دیگر به ترتیب در سال های 2008 و 2009 برگزار خواهد شد. اجلاس بازنگری NPT که هر 5 سال یک بار با حضور تمام اعضای معاهده برگزار می شود وظیفه دارد به بررسی نقاط ضعف و قوت معاهده در دستیابی به اهداف خود بپردازد و پیشنهاد هایی را برای اصلاح معاهده به نحوی که در دستیابی به اهداف خود موفق تر باشد تدوین نماید. اگر اکثریت اعضا این پیشنهاد ها را تصویب کنند معاهده مطابق با آنها اصلاح و تکمیل خواهد شد. در اجلاس بازنگری سال 2005، که آن هم به دلیل یکجانبه گرایی امریکا شکست خورد، تصمیم گرفته شد که تا اجلاس بعدی، یک کمیته مقدماتی، 3 بار و در 3 سال متوالی که از امسال آغاز می شود، تشکیل جلسه بدهد و دستور کار اجلاس سال 2010 را تدوین کند. آنچه از روز ... گذشته در وین آغاز شده و هنوز ادامه دارد نخستین جلسه این کمیته است. جلسه ای که مثل هر نشست بین المللی دیگر در این روزها، به صحنه رویارویی ایران و امریکا تبدیل شده است.

دستور کاری برای هیچ

مشکل فعلی در وین از آنجا آغاز شده است که کمیته مقدماتی سال 2007 قبل از اینکه به بحث درباره تدوین دستور کار اجلاس بازنگری بپردازد، باید درباره دستور کار خود میان اعضا توافق کند، اما این امر به دلیل رفتار خلاف عرف امریکا و مقاومت ایران در مقابل آن تقریبا به بن بست برخورده است. موضوع بنا بر اطلاعاتی که کیهان از منابع خود در وین به دست آورده از این قرار است که پیش از این و در سال های 2002 و 2003 هنگام تشکیل جلسه کمیته مقدماتی برای اجلاس بازنگری سال 2005، متنی با اجماع همه اعضا به عنوان دستور کار کمیته مورد توافق قرار گرفته است اما امریکا به جای اینکه همان متن را –که مورد اجماع بوده و رویه آژانس هم این است که دستور کار کمیته باید مورد توافق  همه باشد- به عنوان دستور کار کمیته فعلی بپذیرد، به رییس ژاپنی شورای حکام فشار آورده و با افزودن یک جمله آن را به متنی جدید تبدیل کرده است. این دستکاری غیر قانونی در متن پایه، اکنون اعتراض ایران را برانگیخته و ایران استدلال می کند متنی که ارائه شده با متن مورد اجماع قبلی متفاوت است و دیگر مورد اجماع نیست. در واقع از دید ایران متن فعلی متن جدیدی است که باید آن را متن پیشنهادی امریکا خواند و اگر امریکا بر این متن اصرار بورزد و حاضر به بازگشت به متن مورد توافق قبلی نباشد، آن وقت ایران هم متن اختصاصی خود را پیشنهاد خواهد داد. از این رو، با مقاومت ایران در مقابل متن تحمیلی امریکا، دورنمای اجماع و توافق بر سر دستور کار مقدماتی چندان روشن به نظر نمی رسد و این امکان وجود دارد که در صورت پافشاری طرفین بر موضع خود کمیته مقدماتی در تصویب دستور کار خود ناکام بماند و تعطیل شود.

متن تحمیلی امریکا چیست؟

امریکا درمتن دستکاری شده ای که اکنون توسط رییس شورای حکام به کمیته مقدماتی سال 2007 پیشنهاد کرده جمله ای با این مضمون آورده است که «مجددا بر پای بندی کامل اعضا به معاهده تاکید می شود». اعتراض ایران از اینجا ناشی می شود که در جمله امریکایی ها بر کلمه «معاهده» تاکید شده نه بر اصطلاح «کلیه مواد معاهده». از دید ایران این نحوه نگارش به این معناست که امریکایی ها می خواهند خروج از NPT را –که اکنون «هر گاه مصالح عالیه کشور ها ایجاب کند» طبق ماده 10 معاهده امکانپذیر است- دشوار کند، در حالی که اگر بر روی «همه مواد معاهده» تاکید می شد آنگاه اعضا می توانستند امریکا را به این دلیل که به مواد 4 و 6 معاهده -که به موضوعاتی چون خلع سلاح قدرت های بزرگ و همکاری صلح آمیز میان اعضای آژانس می پردازد- مورد بازخواست جدی تری قرار دهند. این دو ماده موادی هستند که جامعه بین المللی بالاتفاق عقیده دارد امریکا نسبت به آنها دچار عدم پای بندی است. امریکا با این جمله در پی آن است که بر ماده 2 یعنی موضوع عدم اشاعه تاکید کند و به طور ضمنی ایران را به عدم پای بندی به تعهداتش در قبال این بخش از NPT متهم نماید. دیپلمات های ایرانی در وین اکنون به طور کامل آمادگی دارند که در مقابل متن پیشنهادی امریکا متنی دیگر ارائه کرده و در آن بر لزوم پای بندی کامل به آن بخش از معاهده که بر خلع سلاح قدرت های بزرگ می پردازد، تاکید کنند. اگر چنین اتفاقی بیفتد –که منابع کیهان در وین می گویند در صورت عدم پذیرش بازگشت به متن مورد اجماع قبلی و پافشاری امریکا بر متن خود خواهد افتاد- آنگاه به احتمال زیاد دستور کار کمیته مصوب نخواهد شد و کمیته از ادامه کار باز خواهد ماند. اگر چنین اتفاق نظری حاصل نشود آن وقت نشست کمیته مقدماتی می تواند ادامه پیدا کند اما نهایتا رییس کمیته قادر نخواهد بود یک گزارش نهایی به عنوان جمع بندی کار کمیته که حاوی پیشنهادهایی برای اجلاس بازنگری 2010 باشد، صادر کند. دیپلمات ها می گویند با اوضاع فعلی نمایندگان کشور ها در وین فقط می توانند برای هم سخنرانی کنند نه بیشتر.

ایران در آستانه پیروزی

نشست کمیته مقدماتی اجلاس بازنگری NPT روز دوشنبه گذشته آغاز و به دلیل مخالفت ایران با دستور کاری که در واقع ساخته و پرداخته امریکا ود روز چهارشنبه تعلیق شد. این کمیته به دلیل اعلام نیاز اعضا به رایزنی های بیشتر تا صبح دوشنبه آینده جلسه رسمی نخواهد داشت. با این وجود، در این مدت تحولاتی رخ داده که توجه به آنها اهمیت فراوان دارد. بنا بر گزارش های دریافتی کیهان از وین پس از طرح استدلال های ایران در اجلاس، بالاخره رییس ژاپنی کمیته روز پنج شنبه در نطق شفاهی خود اذعان کرد مقصودش از اصطلاح «معاهده» در متن ارائه شده همان «تمام مواد معاهده» است. با وجود اینکه این اعتراف شفاهی تاییدی بر موضع ایران بود، ایران خواستار آن شد که موضع شفاهی رییس درون متن مبنا گنجانده شود. این متن در حالی که هنوز مطابق میل ایران اصلاح نشده بود روز جمعه به رای گذاشته شد و به دلیل مواجه شدن با 3 رای مخالف ایران، ونزوئلا و سوریه از دستور خارج شد. پس از آن، ایران خود متنی را پیشنهاد داد و در آن عبارت «تمام مواد معاهده« را گنجاند. متن پیشنهادی ایران با مخالفت اتحادیه اروپا و کانادا مواجه شد و در واقع جامعه بین المللی فهمید چه کسانی با پای بندی به «تمام مواد معاهده» مخالفند. آخرین تحول رخ داده این است که افریقای جنوبی تلاش کرده با ارائه یک طرح جدید میانه کار را بگیر و غائله را جمع کند. پیشنهاد افریقای جنوبی این است که متن پیشنهادی رییس به عنوان دستور کار کمیته تصویب شود و در عوض کمیته در یک مصوبه مستقل تاکید کند مقصودش از «پای بندی به معاهده» در این متن، «پای بندی به تمام مواد معاهده» است. دیپلمات ها در وین می گویند اگر این متن روز دوشنبه تصویب شود ایران به لحاظ حقوقی به تمام آنچه می خواسته دست پیدا کرده است اگر چه ایران به این مقدار هم قانع نیست.